Gruczoły Meiboma – czym są i jaką pełnią funkcję?

Chcąc dobrze pielęgnować oprawę oka i sam wzrok, często nie skupiamy się na elementach małych, ale za to niezwykle ważnych. Do takich należą gruczoły Meiboma, niezbędne do utrzymania właściwego poziomu nawilżenia oczu i ich ochrony przed podrażnieniami. Czym są te niezwykle istotne elementy anatomiczne oka, jak działają i w jaki sposób trzeba o nie dbać? Dowiedz się więcej na ten temat!

Czym są gruczoły Meiboma, jak wyglądają i ile ich jest?

Gruczoły Meiboma (łac. glandula tarsalis; ang. meibomian gland) to rodzaj gruczołów łojowych. Zlokalizowane są one wewnątrz tarczek powiek górnych i dolnych. Odpowiadają za wytwarzanie warstwy lipidowej filmu łzowego. Swoją nazwę zawdzięczają lekarzowi Heinrichowi Meibomowi, który dokładnie opisał je w 1666 r. Warto jednak wiedzieć, że po raz pierwszy zauważył je Giulio Casseri w 1609 r.

Dorosły człowiek ma 30-40 gruczołów Meiboma w górnej powiece i 20-30 w dolnej. Są one usytuowane prostopadle do wolnego brzegu powiek, a ich ujścia znajdują się tuż przy krawędzi. Dzięki temu wydzielina z gruczołów trafia bezpośrednio do filmu łzowego. Wyglądają one jak drobne linie, nieco jaśniejsze od pozostałej tkanki łącznej powiek. Gruczoły Meiboma odgrywają kluczową rolę w ochronie i nawilżaniu oka, ponieważ wydzielają wierzchnią warstwę filmu łzowego.

Gruczoły Meiboma a warstwa lipidowa filmu łzowego

Chcąc lepiej zobrazować te elementy, które – choć niewielkie – są kluczowe dla działania narządu wzroku, warto przybliżyć skład i proces wydzielania filmu łzowego. Mowa o substancji, która nieustannie pokrywa powierzchnię oka. Chociaż łez jest niewiele (wytwarzamy ich ok. 1,5–2,5 ml dziennie), taka ilość zwykle wystarcza do utrzymania prawidłowej wilgotności tkanek oraz ich ochrony przed czynnikami zewnętrznymi. Dzieje się tak, jeśli pokrywający oko film ma prawidłowy skład, za który odpowiadają:

• gruczoły Meiboma – wydzielają warstwę lipidową (tłuszczową, meibum), która zapobiega odparowywaniu łez i stabilizuje film łzowy;
• gruczoły łzowe w górno-bocznej części oczodołu – wytwarzają warstwę wodną, która składa się głównie z elektrolitów i białek;
• komórki kubkowe spojówki – wytwarzają warstwę mucynową (śluzową), która zawiera m.in. hialuronian sodu i umożliwia równomierne rozprowadzanie filmu łzowego na powierzchni oka.

Jakie objawy sugerują dysfunkcję gruczołów Meiboma?

Dysfunkcja gruczołów Meiboma (MGD, meibomian gland dysfunction) najczęściej ma charakter przewlekły. Nieprawidłowe funkcjonowanie tych części oka może istotnie pogarszać jakość życia pacjentów, odpowiadając za takie objawy jak:

• suchość oczu;
• nadmierne łzawienie – paradoksalnie może występować także przy suchości;
• zaczerwienienie gałek ocznych i okolicznych tkanek;
• pieczenie;
• swędzenie;
• światłowstręt;
• wrażenie ciężkich oczu;
• ból oczu;
• zaburzenia widzenia – obraz rozmazany, który pojawia się głównie po dłuższym wpatrywaniu się w ekrany urządzeń elektronicznych.

Czynniki zaburzające funkcjonowanie gruczołów Meiboma

Do zaburzeń gruczołów Meiboma może dochodzić w następstwie wielu czynników, takich jak:

• Mechaniczne uszkodzenie gruczołów łzowych, np. w następstwie zabiegów przeprowadzonych w obrębie powiek.
• Noszenie soczewek kontaktowych.
• Zaburzenia hormonalne – MGD występuje częściej u kobiet, m.in. w wyniku zmian hormonalnych w okresie menopauzy.
• Praca przy komputerze – ruch powiek podczas mrugania pozwala na równomierne rozprowadzanie łez, natomiast przy wpatrywaniu się w ekrany, np. smartfonów czy telewizorów, częstość mrugania maleje, co sprzyja parowaniu łez. To z kolei może prowadzić do zmniejszenia stabilności filmu łzowego i wystąpienia objawów suchego oka. Z czasem, gdy wydzielina gęstnieje na skutek mniejszej ilości wody, może ona blokować gruczoły tarczkowe i pogłębiać problem.
• Przebywanie w pomieszczeniach o niskiej wilgotności powietrza.
• Ekspozycja oczu na zanieczyszczenia i ich nieprawidłowa higiena.
• Niektóre choroby ogólnoustrojowe.
• Długotrwałe stosowanie preparatów ocznych z konserwantami.
• Upływający czas i związane z nim procesy starzenia się organizmu.

Gruczoły Meiboma – czym mogą skutkować zaburzenia ich pracy?

Wydzielina gruczołów Meiboma tworzy powierzchniową warstwę tłuszczową filmu łzowego, czyli warstwę najbardziej zewnętrzną. Powłoka ta jest praktycznie niewidoczna i niewyczuwalna. Zwykle jednak odczuwamy jej deficyt lub niekompletny skład w postaci wzmożonej suchości oczu.

Prawidłowa wydzielina powinna być płynna i klarowna, o konsystencji oleju. Jeśli jednak występuje przewlekła dysfunkcja przewodów łojowych, oko traci naturalną ochronę. Dochodzi do hiperkeratynizacji (rogowacenia) i zwiększonej lepkości wydzieliny. Może to skutkować poważnymi powikłaniami, takimi jak objawy zespołu suchego oka, spowodowane zwiększonym parowaniem łez. Ponadto może dojść do trwałego uszkodzenia powierzchni oka i stanów zapalnych w jego obrębie.

Gruczoły tarczkowe są więc niezbędne dla zachowania komfortu wzroku oraz zapobiegania różnym schorzeniom.

Diagnostyka i leczenie zaburzeń w obrębie gruczołów Meiboma

Jeśli podejrzewasz u siebie dysfunkcję gruczołów Meiboma, ustal wizytę u lekarza okulisty. Specjalista wykona badania, które pozwolą na dokładną ocenę struktury i funkcji gruczołów. Tego rodzaju badania diagnostyczne obejmują m.in. meibografię, w której wykorzystuje się podczerwień do uwidocznienia gruczołów zlokalizowanych w głębokich warstwach powiek. 

Jeśli potwierdzi się choroba gruczołów Meiboma (meibomian gland disease), specjalista zaleci właściwe postępowanie. Niekiedy będą to działania zachowawcze w postaci właściwej pielęgnacji brzegów powiek i nawilżania oczu. W części przypadków wskazane jest stosowanie antybiotyków miejscowo i / lub ogólnoustrojowo albo glikokortykosteroidów.

Sposoby na udrożnienie ujść gruczołów Meiboma i złagodzenie objawów ich dysfunkcji

Niska wilgotność powietrza oraz nieprawidłowe nawilżenie oka to główne czynniki ryzyka MGD i suchości oczu. W wielu przypadkach zaburzeniom składu filmu łzowego można zapobiegać, zapewniając oczom odpowiednie warunki. Przede wszystkim dbaj o wilgotność powietrza i ograniczaj czas spędzany przed ekranami. Aby zapobiegać nadmiernemu odparowywaniu łez, staraj się też często mrugać. Ponieważ gruczoły Meiboma pomagają w utrzymaniu odpowiedniego poziomu wilgotności powierzchni oka, przy ich zaburzeniach stosuje się krople nawilżające.

W celu udrożnienia gruczołów można stosować ciepłe kompresy. Zabieg taki pomoże w zmniejszeniu napięcia powierzchniowego i upłynnieniu zalegającej substancji.

Pomocny jest też masaż gruczołów Meiboma. Górną powiekę masuj, przesuwając palce od góry do dołu, dolną powiekę masuj od dołu do góry.

W profilaktyce dysfunkcji gruczołów Meiboma istotną rolę odgrywa także właściwa higiena powiek. Pomocne są specjalne chusteczki do oczu, dzięki którym można bezpiecznie usuwać nadmiar wydzieliny i zanieczyszczenia gromadzące się na powiekach. Oczyszczanie oka takimi produktami powinno stanowić ostatni etap higieny, po masażu.

Ponadto warto unikać stosowania kropli i innych preparatów ocznych z zawartością konserwantów. Mogą one bowiem prowadzić do podrażnienia powierzchni oka. 

FAQ

Jak można wyczuć gruczoły Meiboma?

Gruczoły Meiboma w górnej i dolnej powiece oka możesz wyczuć, jeśli ich struktura jest zaburzona. Zdrowe gruczoły nie są wyczuwalne palpacyjnie.

Ile jest gruczołów Meiboma?

Dorosły człowiek ma ok. 30–40 gruczołów Meiboma w górnej powiece i ok. 20–30 w dolnej. Jest to jednak kwestia indywidualna. Istnieje wiele czynników, które mogą prowadzić do ich atrofii (zaniku).

Gdzie znajdują się gruczoły Meiboma?

Gruczoły Meiboma są obecne w tarczkach powiek górnych i dolnych, czyli w elastycznej tkance łącznej po ich wewnętrznej stronie. Prawidłowe funkcjonowanie gruczołów jest niezbędne dla utrzymania odpowiedniego nawilżenia i ochrony oka. 

Czy gruczoły Meiboma są widoczne?

Gruczoły Meiboma możesz zauważyć, lekko odsuwając w dół powiekę. Prawidłowo  wyglądają one jak cieniutkie, jaśniejsze linie na wewnętrznej powiece, ułożone prostopadle do jej wolnego brzegu. Na ich dokładne uwidocznienie pozwalają badania okulistyczne. Natomiast zaburzenia struktury i funkcji gruczołów Meiboma niekiedy można wyczuć w postaci zgrubień na powiekach; wywołują one też dyskomfort wynikający z suchości oka.

Oświadczenie:
Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy czy protokołu postępowania. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości należy skonsultować się z lekarzem.

Źródła:

1. Pogrzebielski A. Jęczmień na oku – przyczyny, jak się go pozbyć, czy jest groźny? Medycyna Praktyczna, 07.11.2023. https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobypowiekiukladulzowego/86721,jeczmien-na-oku-przyczyny-jak-sie-go-pozbyc-czy-jest-grozny.
2. Klasyfikacja dysfunkcji gruczołów Meiboma i algorytm postępowania. Medycyna Praktyczna, 23.04.2014. https://www.mp.pl/okulistyka/praktyka/klasyfikacje/100186,klasyfikacja-dysfunkcji-gruczolow-meiboma-i-algorytm-postepowania.
3. Pogrzebielski A. Choroby powiek. Medycyna Praktyczna, 05.10.2015. https://www.mp.pl/okulistyka/okulistyka-dla-nieokulistow/artykuly/129054,choroby-powiek.
4. Niemiecki Związek Lekarzy Okulistów (BVA), Niemieckie Towarzystwo Okulistyczne (DOG). Zespół suchego oka i zapalenie brzegów powiek – wytyczne BVA i DOG. Medycyna Praktyczna, 08.06.2016. https://www.mp.pl/okulistyka/wytyczne/wytyczne-i-artykuly/144531,zespol-suchego-oka-i-zapalenie-brzegow-powiek-wytyczne-bad-i-dog.
5. Leng X et al. Skuteczność przezskórnej stymulacji gruczołów Meiboma z wykorzystaniem intensywnego światła pulsacyjnego u chorych z dysfunkcją tych gruczołów. Medycyna Praktyczna, 15.04.2021. https://www.mp.pl/okulistyka/przeglad-badan/badaniaebm/264280,skutecznosc-przezskornej-stymulacji-gruczolow-meiboma-z-wykorzystaniem-intensywnego-swiatla-pulsacyjnego-u-chorych-z-dysfunkcja-tych-gruczolow.
6. Stankiewicz A. Zapalenie kanalika łzowego. Medycyna Praktyczna, 06.10.2015. https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobypowiekiukladulzowego/74005,zapalenie-kanalika-lzowego.
7. Stodolska-Nowak A, Siwiec-Prościńska J. Zespół suchego oka. Po Dyplomie, 02.02.2018. https://podyplomie.pl/okulistyka/29688,zespol-suchego-oka.
8. Ambroziak AM. Suche oko a cyfrowe zmęczenie oczu – metody diagnostyczne i terapeutyczne oraz wytyczne postępowania. Po Dyplomie, 02.12.2020. https://podyplomie.pl/okulistyka/35556,suche-oko-a-cyfrowe-zmeczenie-oczu-metody-diagnostyczne-i-terapeutyczne-oraz-wytyczne-postepowania?page=3&srsltid=AfmBOoqrHkKtzkwI1O9ZmlfZRHdgyCS28ampcdCfRD5jjsuAy8N6c-V8.
9. Mielczarek M. Zespół suchego oka. Med Rodz 2005, 2, 51-56. https://www.czytelniamedyczna.pl/490,zespol-suchego-oka.html.